Patronka Malborka

Patronka Malborka Dawnym zwyczajem przy przeprowadzkach rzecznych chrześcijanie budowali kaplice, karczmy i zajazdy dla pielgrzymów udających się do miejsc kultu religijnego. Również na ziemi Pomezanów we włości Alyem, leżącej na terenie dzisiejszego Malborka, usytuowano kaplicę Najświętszej Marii Panny. W ten sposób powstał tu ośrodek kultu maryjnego. Kaplica z obrazem NMP stanęła na wschód od dzisiejszego mostu betonowego – w miejscu, gdzie później wybudowano Bramę Mariacką, zwaną również Bramą Przewozową. Powstanie kaplicy było następstwem działalości misyjnej biskupa Chrystiana, który miał swą siedzibę w Zantyrze. Kronikarz elbląski Szymon Gronau lokalizuje miejsce kultu maryjnego w czasach przedkrzyżackich i wywodzi nazwę Marienburg od tego ośrodka, a nie od wezwania patronki Zakonu Krzyżackiego. Równiez inni historycy niemieccy wspominają, że jeszcze przed przybyciem Krzyżaków była tu z pewnością kaplica z cudownym obrazem Matki Bożej – obiektem licznych pielgrzymek wiernych. Po wybudowaniu murów obronnych w 1480 r. kaplica ta znalazła się poza jej murami, a więc poza osiedlem, jednakże w jego bezpośrednim sąsiedztwie. Ponieważ w miejscu przeprawy (ze względu na głęboki parów) budowa przystani nie była możliwa, wybrano miejsce położone nieco w dole rzeki. Zbudowano ją naprzeciw Pałacu Wielkiego Mistrza, skąd po łagodnie pochylonej drodze, towary mogły być dostarczone do osiedla. W 1340 r. Przerzucono tu most przez Nogat. Zakon nie tylko uszanował miejsce kultu, ale pozostawił kaplicę z obrazem Matki Bożej na jej dawnym miejscu, niedaleko przeprawy promowej. Podobno przejścia przy starych przejściach-przeprowadzkach budowali również Krzyżacy. Przykładem tego jest kaplica św. Mikołaja zbudowana naprzeciw Pałacu Wielkiego Mistrza. Kaplica ta jest dowodem na to, że Zakon to również duchowa korporacja dążąca do wypełnienie pobożności własnymi formami i wartościami. W zachodnim międzymurzu do dnia dzisiejszego zachowała się Brama św. Mikołaja z figurą świętego nad wejściem. Równocześnie przystąpiono do budowy katolickiego kościoła św. Jana, którego pierwszym plebanem został niejaki Gerhard – pełniący rolę proboszcza. W latach trzydziestych XIII w. prowadzono również prace przy budowie kościoła Najświętszej Marii Panny w Zamku Wysokim, w którego rozglifionej wnęce okiennej chóru umieszczono statuę Matki Bożej z Dzieciętkiem. Potraktowana została od przodu jak rzeźba pełnoplastyczna, tyłem wtopiona w tło wnęki. Statua ta wykonana ze sztucznego kamienia, otrzymała najpierw polichromię, a w XV w. zarówno rzeźbę, jak i rozglifienia wnęki obłożona mozaiką. W myśl założeń krzyżackich Maria – patronka Zakonu – miała te ziemie i ich ludność chronić i nad nimi pakować. Konsekrowana w 1344 r. kaplica zamkowa pełniła początkowo rolę głównego kościoła Zakonu. Tu również umieszczono przeniesiony z kaplicy koło przeprawy promowej największy skarb – relikwie św. Mikołaja. Odtąd kaplica ta uważana była za duchowe centrum zamku. W połowie XV w. relikwie te zostały udostępnione szerokiemu ogółowi wiernych. Wystawieniu ich towarzyszyły odpusty, których udzielano pielgrzymującym w określonych dniach świętecznych. Kiedy znacznie relikwii zaczęło przybierać na sile, a tłumy wiernych przelewały się przez zamek, postanowiono prezentować je w innym miejscu. Wybór padł na błonia rozciągające się na wschód od kaplicy zamkowej, gdzie zbudowano specjalny ołtarz polowy, na którym w otoczeniu dostojników zakonnych przenoszono pod baldahimem relikwie św. Mikołaja. 1410 r., w czasie oblężenia Malborka, siedziba władz Zakonu znalazła się w strefie bezpośrednich walk. Z tego czasu zachowało się wiele utworów poetyckich i legend związanych ze statuą Madnonny. Po odstąpieniu wojsk polsko-litewskich przystąpiono do odbudowy spalonego przez Krzyżaków miasta. Wówczas to w południowej zewnętrznej stronie Bramy Mariackiej zbudowano kaplicę pielgrzymkową, do której włączono stare miejsce kultu religijnego. Odtąd kult relikwi z paklicy zamkowej został przeniesiony do miejsckiej kaplicy z obrazem Matki Bożej Malborskiej z Dzieciątkiem na ręku. Obecność obrazu w kaplicy miejskiej została poświadcznoa aktem erekcyjnym dla wikariatu tej świątyni dnia 2 stycznia 1448 r. Duży wpływ na taką, a nie inną lokalizację kaplicy miały względy bezpieczeństwa. Chodziło o to, aby koło zamku nie gromadziły się tłumy pielgrzymów, których trudno było kontrolować. Poza tym zlokalizowanie kaplicy poza murami miasta umożliwiało zamknięcie bram w celu zabezpiecznia się przed infiltracją lub przywleczeniem zarazy z zewnątrz. Kiedy w 1607 r. do Malborka przybyli jezuici, rozpoczęli starania o gotycką kaplicę z cudownym obrazem, do którego ciągnęły pielgrzymki z różnych stron kraju. W 1626 r., w okresie wojny ze Szwedami, obraz uległ poważnemu uszkodzeniu. W 1629 roku dzięki materialnemu wsparciu sekretarza Administracji Królwskiej Piotra Stratonisia sporządzono jego wierną kopię. W czasie “potopu” szwedzkiego w latach 1655-1660 bardzo ucierpiała kaplica bramowa, w której znajdował się obraz Matki Bożej Malborskiej. Obraz ocalał, ponieważ uprzednio został wyniesiony przez ojca Gaspardiusa. Uciekł on z nim do polskiego magnata w Chojnicach, gdzie przechowywany był do jego śmierci. Z uwagi na ogromną warość artystyczną obraz został w 1669 roku przeniesiony do kościołą farnego św. Jana w Malborku i umieszczony w drugim piętrze ołtarza głównego. Jego replikę. Jego replikę natomiast jezuici prznieśli w uroczystość Zesłania Ducha Świętego w 1674 r. Do kościoła zamkowego i umieszczono w nowym, barokowym ołtarzu, dodając pod nim krótką informację w języku łacińskim. Jezuici zarządzali kościołem zamkowym od 1784 r., po czym został on przejęty przez niemieckich księży świeckich. Oryginał obrazu przypisuje się Zakonowi Krzyżackiemu, natomiast kopia sporządzona została w okresie rządów polskich z Prusach Królewskich. W czasie ostatniej wojny oryginał obrazu zaginał, zachowała się natomiast jego wierna kopia.